27 września: od Służby Zwycięstwu Polski do podziemnego państwa

Redakcja Historyczna 2026-09-27 09:32 3 min czytania

Pomnik przedstawiający żołnierzy i cywilów w walce, nawiązujący do polskiego ruchu oporu.

27 września obchodzimy Dzień Polskiego Państwa Podziemnego, ponieważ tego dnia w 1939 roku, u schyłku obrony Warszawy, powstała Służba Zwycięstwu Polski. Był to początek organizowania wojskowego oporu pod okupacją. Państwo Podziemne, które rozwinęło się później, obejmowało także cywilną administrację, tajne nauczanie i pomoc prześladowanym.

Autor: redakcja SEO Jarek.

Dlaczego właśnie 27 września?

27 września 1939 roku w Warszawie utworzono Służbę Zwycięstwu Polski (SZP). Jej organizatorem i dowódcą został generał Michał Karaszewicz-Tokarzewski. Miasto nadal się broniło, lecz klęska kampanii wrześniowej była już bliska. Utworzenie SZP oznaczało przygotowanie zorganizowanej konspiracji na czas okupacji.

Datę tę przyjęto jako symbol początku Polskiego Państwa Podziemnego. Nie oznacza to, że 27 września istniały już wszystkie jego późniejsze instytucje. SZP była organizacją wojskową. Cywilne struktury, podporządkowane władzom Rzeczypospolitej na uchodźstwie, powstawały i rozwijały się stopniowo w następnych latach.

Święto przypomina więc zarazem o pierwszej decyzji organizacyjnej i o pracy wielu środowisk, które pod okupacją próbowały zachować ciągłość państwa. Sprowadzenie tej historii wyłącznie do walki zbrojnej pomija ludzi prowadzących szkoły, przekazujących informacje, organizujących pomoc i utrzymujących kontakt z legalnymi władzami Polski.

Krótka chronologia podziemnych struktur

27 września 1939 roku: w Warszawie powstaje Służba Zwycięstwu Polski, zalążek wojskowej konspiracji.
Listopad 1939 roku: władze polskie na uchodźstwie powołują Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), który stopniowo przejmuje miejsce SZP.
1940 rok: kształtuje się Delegatura Rządu na Kraj, cywilny przedstawiciel władz Rzeczypospolitej w okupowanej Polsce.
14 lutego 1942 roku: ZWZ zostaje przemianowany na Armię Krajową (AK).
Grudzień 1942 roku: powstaje Rada Pomocy Żydom „Żegota”, związana z Delegaturą Rządu na Kraj.

Ta chronologia pokazuje różnicę między początkiem konspiracji a powstaniem rozbudowanego państwa podziemnego. SZP, ZWZ i AK należą do dziejów pionu wojskowego. Delegatura reprezentowała pion cywilny. Obok nich działały partie polityczne, organizacje społeczne i liczne środowiska konspiracyjne. Nie wszystkie były częścią jednej struktury ani nie podlegały temu samemu kierownictwu.

Jak działała cywilna część podziemnego państwa?

Delegatura Rządu na Kraj miała utrzymywać ciągłość polskiej administracji i przygotowywać ją do działania po zakończeniu okupacji. Jej komórki zajmowały się między innymi oświatą, informacją oraz sprawami społecznymi. Praca wymagała ukrytych kontaktów, przekazywania dokumentów i zachowania tajemnicy, ponieważ ujawnienie działalności groziło represjami.

27 września: od Służby Zwycięstwu Polski do podziemnego państwa

Tajne nauczanie było jedną z najbardziej odczuwalnych form tej pracy. Gdy okupanci ograniczali lub likwidowali polską edukację, nauczyciele prowadzili zajęcia w prywatnych mieszkaniach i małych grupach. Uczniowie realizowali program wykraczający poza to, na co pozwalały władze okupacyjne. Nauka zależała od lokalnych warunków, nauczycieli i sieci zaufanych osób; nie odbywała się wszędzie w jednakowy sposób.

Konkretnym przykładem pomocy cywilnej jest Rada Pomocy Żydom „Żegota”. Działała przy Delegaturze Rządu na Kraj i wspierała osoby prześladowane przez niemieckiego okupanta, między innymi poprzez pomoc finansową, zdobywanie dokumentów oraz organizowanie schronienia. Jej działalności nie należy przypisywać całemu podziemiu bez rozróżnienia: była określoną instytucją, pracującą z własną siecią współpracowników w warunkach skrajnego zagrożenia.

Co robił pion wojskowy?

Organizacje wojskowe budowały sieć dowodzenia, zbierały informacje i prowadziły działania przeciw okupantowi. SZP rozpoczęła tę pracę jesienią 1939 roku. Później ZWZ, a następnie AK rozwijały konspirację wojskową na większą skalę. Zmiany nazw i organizacji mają znaczenie: nie każda akcja przeprowadzona w czasie wojny była akcją SZP.

Udokumentowanym przykładem działalności AK jest akcja przeciw Franzowi Kutscherze, dowódcy SS i policji w dystrykcie warszawskim. 1 lutego 1944 roku żołnierze oddziału „Pegaz” podległego Kedywowi AK przeprowadzili w Warszawie zamach na Kutscherę, odpowiedzialnego za terror wobec mieszkańców miasta. Była to operacja zbrojna pionu wojskowego, odrębna od pracy Delegatury, tajnych nauczycieli czy „Żegoty”.

Polskie Państwo Podziemne nie było więc nazwą jednej organizacji. Obejmowało powiązane z legalnymi władzami Polski struktury cywilne i wojskowe, lecz miały one różne zadania. W okupacyjnych realiach ich działalność nie docierała do każdego miejsca i każdej osoby w takim samym stopniu. Pamięć o 27 września pozwala zobaczyć zarówno początek zorganizowanego oporu, jak i późniejszy wysiłek utrzymania instytucji państwa w ukryciu.

Materiały do dalszej lektury o poszczególnych organizacjach i ich chronologii publikuje Instytut Pamięci Narodowej.

Źródło: Instytut Pamięci Narodowej

Kontekst i akcje O tym artykule

Weryfikacja źródła Kontekst historyczny

Serwis Instytutu Pamięci Narodowej udostępnia materiały o Polskim Państwie Podziemnym; wskazany adres prowadzi do strony głównej, a nie do opracowania potwierdzającego każdą datę i przykład w tekście.

Weryfikacje

Sprawdź chronologię SZP, ZWZ i AK w opracowaniach poświęconych tym organizacjom.
Sprawdź materiały o Delegaturze Rządu na Kraj i Radzie Pomocy Żydom „Żegota”.

Źródło