28 października 1956: Gomułka wraca do władzy

RH Redakcja Historyczna 2026-10-28 10:54 3 min czytania

28 października 1956 r. Władysław Gomułka przemawiał na wiecu w Warszawie jako nowy I sekretarz KC PZPR. Dla wielu uczestników jego powrót zapowiadał złagodzenie represji i większą samodzielność Polski. Wiec stał się publicznym symbolem zmiany, która dojrzewała w partii i społeczeństwie przez kilka miesięcy. Nie oznaczał jednak końca rządów komunistycznych: Polski Październik otworzył ograniczoną odwilż, a jej granice szybko stały się widoczne.

Kryzys władzy po śmierci Bolesława Bieruta

Bolesław Bierut zmarł w marcu 1956 r., podczas pobytu w Moskwie. W Polsce narastało wtedy niezadowolenie z represji, cenzury i trudnych warunków życia. W kierownictwie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) rozpoczął się spór o to, kto ma kierować państwem i czy dotychczasowy kurs można zmienić.

Impuls do dyskusji dała również destalinizacja w Związku Radzieckim. Po XX zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego w lutym 1956 r. krytyka kultu jednostki i zbrodni stalinizmu dotarła także do Polski. W czerwcu robotniczy protest w Poznaniu został krwawo stłumiony. Ujawnił głębokość kryzysu społecznego i pokazał, że postulaty dotyczą nie tylko zmian w partyjnym kierownictwie, lecz także codziennych warunków życia i sposobu sprawowania władzy.

Gomułka, wcześniej odsunięty od kierownictwa i więziony w okresie stalinizmu, zyskał poparcie części działaczy partyjnych jako kandydat na zmianę kursu. Jego przeszłość sprzyjała nadziejom na odejście od najostrzejszych praktyk stalinizmu. Nie był jednak politycznym outsiderem: należał do ruchu komunistycznego i miał kierować państwem w ramach istniejącego systemu. To rozróżnienie pomaga zrozumieć, dlaczego poparcie dla jego powrotu nie oznaczało automatycznie zgody na dalszy monopol PZPR.

Od październikowego plenum do warszawskiego wiecu

W październiku spór o nowe kierownictwo przybrał na sile. Podczas VIII Plenum KC PZPR, obradującego 19–21 października, Gomułka został wybrany I sekretarzem. Wizyta delegacji radzieckiej z Nikitą Chruszczowem w Warszawie i ruchy wojsk radzieckich w Polsce nadały kryzysowi wymiar międzynarodowy. Ostatecznie nie doszło do interwencji, a polskie kierownictwo uzyskało większą swobodę w rozmowach z Moskwą.

Dopiero tydzień po zakończeniu obrad, 28 października, Gomułka przemawiał na wielkim wiecu w Warszawie. Dat tych nie należy utożsamiać: wybór na stanowisko był decyzją partyjnego plenum, natomiast wystąpienie stało się publicznym symbolem nowego układu sił. Przemówienie trafiało w oczekiwania osób, które domagały się rozliczenia stalinizmu i większej niezależności kraju. Jego znaczenie wynikało więc zarówno z chwili, w której padło, jak i z nadziei, jakie wiązano z nowym przywódcą.

Czego Polacy oczekiwali od zmiany

Jesienią 1956 r. poparcie dla Gomułki łączyło różne postulaty. Ludzie liczyli na ograniczenie terroru i uwolnienie represjonowanych, większą swobodę w życiu publicznym i kulturalnym, poprawę warunków pracy oraz poziomu życia, a także większą niezależność Polski od Związku Radzieckiego. Ważne było również rozliczenie nadużyć z okresu stalinowskiego.

Nie wszyscy rozumieli zmianę tak samo. Część społeczeństwa chciała reform socjalizmu, inni oczekiwali głębszej demokratyzacji. Dla wielu poparcie dla Gomułki oznaczało nadzieję, że sposób rządzenia można zmienić, niekoniecznie zaś zgodę na wszystkie cele kierownictwa PZPR. Ta różnica między oczekiwaniami społecznymi a granicami reform wyznaczonymi przez partię zapowiadała późniejsze rozczarowanie.

Odwilż miała wyraźne granice

Po październikowym przełomie władze dopuściły część korekt. Zwolniono wielu więźniów politycznych, ograniczono najbardziej brutalne praktyki aparatu bezpieczeństwa, a Kościół katolicki odzyskał część swobody działania. Władze zapowiedziały także zmiany w relacjach z Moskwą. W listopadzie 1956 r. zawarto porozumienie regulujące między innymi status wojsk radzieckich stacjonujących w Polsce. Były to następstwa rozwijające się po październikowym wiecu, a nie wydarzenia, które nastąpiły tego samego dnia.

PZPR zachowała jednak monopol władzy. Nie wprowadzono wolnych wyborów, a cenzura i kontrola życia publicznego przetrwały. Gomułka nie zamierzał oddać politycznej kontroli; gdy fala protestów i oczekiwań osłabła, kierownictwo ponownie ograniczało przestrzeń dla niezależnej działalności.

Polski Październik był zatem ważnym kryzysem i korektą kursu w historii PRL, ale nie końcem systemu komunistycznego. Przemówienie z 28 października symbolizowało mobilizację nadziei, podczas gdy zakres zmian zależał od decyzji podejmowanych przez władze w kolejnych miesiącach i latach. Takie rozróżnienie pozwala zobaczyć zarówno znaczenie wiecu, jak i ograniczenia odwilży.

Źródło: Dzieje.pl

Kontekst i akcje O tym artykule Zgłoś Udostępnij

Weryfikacja źródła Kontekst historyczny

Tekst osadza wiec z 28 października w kryzysie PZPR w 1956 r. i oddziela wydarzenia październikowe od późniejszych skutków politycznych.

Weryfikacje

• Datę wiecu odróżniono od wyboru Gomułki na plenum KC PZPR.
• Uwzględniono śmierć Bieruta, protest w Poznaniu i presję ze strony Moskwy.
• Opis przemian nie utożsamia odwilży z końcem systemu komunistycznego.

Źródło

• dzieje.pl

Dzieje.pl Sprawdź Polski Październik

Źródło

Dzieje.pl

Zakres

Polska

Zaktualizowano

2026-10-28 10:54

Zgłoś

Udostępnij: