Komisja Edukacji Narodowej: co zmieniła w polskiej szkole

Redakcja Historyczna 2026-10-14 08:27 3 min czytania

Czerwone jabłko na stosie książek i drewniane klocki z alfabetem na drewnianym stole.

14 października 1773 roku sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej, która miała zorganizować szkolnictwo w Rzeczypospolitej po kasacie zakonu jezuitów. Rocznica tego wydarzenia stała się podstawą daty obchodzonego dziś Dnia Edukacji Narodowej. Samo święto ustanowiono później — nie było częścią XVIII-wiecznej działalności komisji. To rozróżnienie pomaga zrozumieć, co upamiętnia data i jak zmienił się jej sens.

Dlaczego powołano Komisję Edukacji Narodowej

W 1773 roku papież Klemens XIV rozwiązał zakon jezuitów. Prowadzone przez jezuitów kolegia należały do ważnych placówek edukacyjnych w Rzeczypospolitej. Ich likwidacja oznaczała więc nie tylko zamknięcie części szkół, lecz także konieczność rozstrzygnięcia, kto przejmie ich majątek i odpowiedzialność za dalsze nauczanie. Sejm zdecydował o utworzeniu centralnego organu, który miał zająć się organizacją szkolnictwa.

Komisja Edukacji Narodowej, w skrócie KEN, była państwową instytucją kierującą edukacją. Jej powołanie nie oznaczało, że od razu powstał system szkolny podobny do dzisiejszego. Była to XVIII-wieczna próba uporządkowania istniejących placówek i nadania kształceniu wspólnego kierunku w ówczesnych warunkach politycznych i społecznych.

Jak KEN organizowała nauczanie

Komisja przejmowała odpowiedzialność za szkoły prowadzone wcześniej przez jezuitów i opracowywała zasady ich działania. Dążyła do stworzenia hierarchii placówek oraz powiązania nauczania na różnych poziomach. W pracach nad reformą uczestniczyli też uczeni i działacze związani z Towarzystwem do Ksiąg Elementarnych. Przygotowywali podręczniki i materiały szkolne, dzięki którym zmiany programowe mogły trafiać do szkół.

Reforma dotyczyła również treści nauczania. Większą rolę miały zyskiwać przedmioty przydatne w życiu publicznym i gospodarczym, między innymi nauki przyrodnicze oraz język polski. Komisja zajmowała się ponadto kształceniem nauczycieli i przygotowaniem pomocy dydaktycznych. Organizacja szkół, programy, podręczniki i nauczyciele były zatem elementami jednej szerszej próby uporządkowania edukacji.

Plany nie zmieniały jednak każdej szkoły w tym samym czasie ani w jednakowym zakresie. Komisja działała w realiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a reformy napotykały ograniczenia swojej epoki. Ich znaczenie polegało przede wszystkim na tym, że sprawy szkolnictwa powierzono osobnemu organowi państwowemu o ogólnokrajowym zasięgu.

Komisja Edukacji Narodowej: co zmieniła w polskiej szkole

Czym KEN różniła się od dzisiejszego systemu szkolnego

Komisja nie stworzyła współczesnej szkoły powszechnej ani obecnego układu klas, programów i egzaminów. Dostęp do edukacji pozostawał nierówny, a założenia reform odpowiadały społeczeństwu XVIII wieku. Dlatego powołania KEN nie należy przedstawiać jako wprowadzenia dzisiejszych rozwiązań oświatowych.

Można natomiast widzieć w jej działalności ważny krok w kierunku publicznego zarządzania edukacją. Szkoły stały się obszarem, który państwo próbowało planować i nadzorować według wspólnych zasad. Z perspektywy historii istotna jest więc zarówno reforma nauczania, jak i sama zmiana odpowiedzialności za jego organizację.

Dlaczego Dzień Edukacji Narodowej przypada 14 października

Dzień Edukacji Narodowej upamiętnia rocznicę powołania Komisji Edukacji Narodowej, ale jego ustanowienie nastąpiło dopiero w XX wieku. Obecna nazwa i forma obchodów wiążą się z ustawą z 1982 roku, która określiła 14 października jako święto pracowników oświaty.

Data łączy zatem dwa wydarzenia oddzielone ponad dwoma stuleciami: decyzję sejmu z 1773 roku o utworzeniu KEN oraz późniejsze ustanowienie święta. Współczesne obchody są związane z pracą nauczycieli i innych osób w edukacji, lecz nie były obchodzone w czasach komisji. Gdy pojawia się pytanie, dlaczego święto przypada właśnie 14 października, odpowiedzią jest historyczna rocznica, a nie ciągłość samych obchodów od XVIII wieku.

Co warto zapamiętać o tej dacie

14 października 1773 roku sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej.
KEN organizowała szkolnictwo i reformowała nauczanie w Rzeczypospolitej.
Komisja nie stworzyła współczesnego systemu szkolnego; jej działania odpowiadały realiom XVIII wieku.
Dzień Edukacji Narodowej ustanowiono później, a data święta nawiązuje do powołania komisji.

Według materiałów Ministerstwa Edukacji, KEN została powołana 14 października 1773 roku. Ta rocznica wyjaśnia związek daty z polską edukacją, a późniejsze ustanowienie święta — związek z osobami pracującymi w oświacie.

Źródło: Gov

Kontekst i akcje O tym artykule

Weryfikacja źródła Kontekst historyczny

Tekst rozdziela powołanie KEN w 1773 roku od ustanowionego później Dnia Edukacji Narodowej.

Weryfikacje