Poznański Czerwiec i Budapeszt: dwa październiki 1956 roku

Redakcja Historyczna 2026-10-23 10:44 3 min czytania

Zamek Królewski w Budapeszcie na tle malowniczego, pomarańczowego zachodu słońca nad miastem.

23 października 1956 roku demonstracja w Budapeszcie rozpoczęła powstanie przeciwko komunistycznej władzy i obecności wojsk radzieckich. Węgrzy upamiętniają tę datę jako święto narodowe; dla Polaków przypomina ona także o Poznańskim Czerwcu i pomocy udzielanej Węgrom przez polskie społeczeństwo. Kolejnym ważnym punktem tej historii było stłumienie powstania przez wojska ZSRR w listopadzie.

Od kryzysu politycznego do demonstracji w Budapeszcie

Po II wojnie światowej Węgry znalazły się w radzieckiej strefie wpływów, a władzę sprawowała partia komunistyczna. W 1956 roku niezadowolenie budziły represje polityczne, ograniczenie swobód i zależność państwa od Związku Radzieckiego. Kryzys w bloku wschodnim oraz zmiany polityczne po śmierci Józefa Stalina wzmagały oczekiwania na reformy.

23 października studenci i inni mieszkańcy Budapesztu wyszli na ulice. Początkowo demonstracja miała charakter politycznego protestu, lecz starcia z siłami bezpieczeństwa i działania władz sprawiły, że przerodziła się w zbrojne powstanie. Wśród postulatów znalazły się zmiany polityczne i wycofanie wojsk radzieckich.

Jak rozwijało się powstanie węgierskie

W kolejnych dniach protest objął także inne miejscowości. Władze podjęły próbę ustępstw, a Imre Nagy wrócił na stanowisko premiera. Przez krótki czas wydarzenia dawały nadzieję na zasadniczą zmianę kursu Węgier, jednak trwałe wyjście spod kontroli Moskwy spotkało się z reakcją Związku Radzieckiego.

Poznański Czerwiec i Budapeszt: dwa październiki 1956 roku

Na początku listopada wojska radzieckie ponownie wkroczyły do Budapesztu i stłumiły powstanie. Walki zakończyły się klęską zrywu, a po nim nastąpiły represje i emigracja części jego uczestników. Encyclopaedia Britannica wskazuje 23 października jako początek powstania, a listopadową interwencję wojsk ZSRR jako moment jego stłumienia. Materiały edukacyjne brytyjskiego archiwum The National Archives przedstawiają wydarzenia w ich kontekście zimnowojennym.

Poznański Czerwiec i węgierski październik

Polski kontekst tej rocznicy zaczyna się kilka miesięcy wcześniej. W czerwcu 1956 roku robotnicy w Poznaniu wystąpili przeciw warunkom pracy i sytuacji gospodarczej. Protest został krwawo stłumiony przez władze. Poznański Czerwiec nie był tym samym wydarzeniem co powstanie węgierskie: różniły się jego przebieg, skala i polityczne żądania. Oba zrywy pokazały jednak sprzeciw wobec porządku narzuconego społeczeństwom w państwach bloku wschodniego.

Jesienią 1956 roku polskie społeczeństwo reagowało na wydarzenia na Węgrzech konkretną pomocą. Organizowano zbiórki i pomoc humanitarną, a Polacy oddawali krew dla rannych Węgrów. Te udokumentowane działania były wyrazem solidarności społecznej, choć nie oznaczały, że Polska mogła zatrzymać radziecką interwencję. Pomoc miała znaczenie dla ludzi dotkniętych walkami i represjami.

Dlaczego ta pamięć pozostaje ważna w Polsce

Zestawienie Poznańskiego Czerwca z węgierskim październikiem pomaga zrozumieć, jak mieszkańcy różnych państw bloku wschodniego reagowali na władzę komunistyczną i zależność od Moskwy. Pamięć o pomocy dla Węgrów przypomina też, że więzi między społeczeństwami mogły wyrażać się w praktycznych gestach nawet wtedy, gdy decyzje polityczne należały do władz i mocarstw.

Nie należy utożsamiać tych wydarzeń ani przedstawiać ich jako jednego wspólnego powstania. Łączy je rok 1956, sprzeciw wobec systemu oraz miejsce w pamięci narodowej Polski i Węgier; różnią okoliczności i przebieg. Na Węgrzech 23 października pozostaje świętem narodowym, a rocznica kieruje uwagę ku demonstracji, która rozpoczęła się tego dnia w Budapeszcie.

Źródło: Encyclopaedia Britannica

Kontekst i akcje O tym artykule

Weryfikacja źródła Źródła historyczne

Daty początku i stłumienia powstania oparto na Encyclopaedia Britannica, a jego kontekst zimnowojenny na materiałach The National Archives.

Weryfikacje