II powstanie śląskie po 106 latach: cele uczestników

Redakcja SEO Jarek 2026-08-19 15:35 5 min czytania

Grupa rekonstrukcyjna w historycznych strojach wojskowych podczas ćwiczeń w Krakowie

Autor: SEO Jarek | 19 sierpnia 2026 r.

W nocy z 19 na 20 sierpnia 1920 r., dokładnie 106 lat temu, na Górnym Śląsku rozpoczęło się drugie z trzech powstań śląskich. Uczestnicy domagali się przede wszystkim rozwiązania niemieckiej policji bezpieczeństwa, ograniczenia przemocy wobec polskich mieszkańców oraz zapewnienia im równych praw przed planowanym plebiscytem. Walki zakończono już 25 sierpnia, ale ich bezpośrednim rezultatem była ważna zmiana warunków bezpieczeństwa. Następnym rozstrzygającym etapem miał być plebiscyt z 20 marca 1921 r.

Najważniejsze fakty:

Powstaniem kierowała Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska.
Dowódcą działań był Alfons Zgrzebniok.
Głównym żądaniem stało się rozwiązanie niemieckiej Sicherheitspolizei.
Powstanie nie przesądziło jeszcze o granicy ani przynależności całego regionu.

Górny Śląsk czekał na plebiscyt w atmosferze przemocy

Po zakończeniu I wojny światowej o państwowej przynależności Górnego Śląska miał zdecydować plebiscyt przewidziany przez traktat wersalski. Był to region szczególnie cenny ze względu na kopalnie, huty, zakłady przemysłowe i rozbudowaną sieć kolejową. Jednocześnie zamieszkiwała go ludność o zróżnicowanej tożsamości narodowej i językowej.

Nadzór nad obszarem plebiscytowym sprawowała Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa, wspierana przez wojska alianckie. Niemiecka administracja oraz formacje policyjne zachowały jednak znaczny wpływ na codzienne życie. Polscy działacze wskazywali, że nie zapewniało to równych warunków prowadzenia kampanii.

Szczególne kontrowersje budziła Sicherheitspolizei, nazywana Sipo. Polscy mieszkańcy postrzegali ją jako formację jednostronną, wspierającą niemiecką przewagę i tolerującą ataki na polskie organizacje. Narastały pobicia, napady na lokale plebiscytowe, niszczenie polskich symboli i próby zastraszania osób opowiadających się za Polską.

Napięcie osiągnęło punkt krytyczny w sierpniu 1920 r., gdy wojna polsko-bolszewicka wywoływała przekonanie, że państwo polskie może nie przetrwać. Niemiecka propaganda wykorzystywała te obawy. W Katowicach doszło do antypolskich wystąpień, a 17 sierpnia zamordowany został polski lekarz i działacz społeczny Andrzej Mielęcki.

Alfons Zgrzebniok wydał rozkaz rozpoczęcia walk

Zaplecze organizacyjne powstania tworzyła Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska. Jej członkowie budowali lokalne struktury konspiracyjne, gromadzili broń i przygotowywali się do przejmowania posterunków oraz rozbrajania niemieckich formacji.

Na czele działań stanął Alfons Zgrzebniok, doświadczony organizator polskiego ruchu zbrojnego na Śląsku. Decyzja o rozpoczęciu powstania wynikała z przekonania, że same protesty i interwencje polityczne nie powstrzymają przemocy przed plebiscytem.

W nocy z 19 na 20 sierpnia oddziały powstańcze przystąpiły do działań w wielu miejscowościach okręgu przemysłowego oraz w powiatach pszczyńskim i rybnickim. Atakowano posterunki Sipo, przerywano łączność i przejmowano kontrolę nad mniejszymi ośrodkami. Duże miasta, w których stacjonowały wojska alianckie, w znacznej mierze pozostały poza bezpośrednią kontrolą powstańców.

Celem nie było prowadzenie długiej wojny ani natychmiastowe przyłączenie całego Górnego Śląska do Polski. Działania miały wymusić zmianę warunków politycznych i policyjnych, zanim mieszkańcy zostaną wezwani do głosowania.

II powstanie śląskie po 106 latach: cele uczestników

Czego konkretnie domagali się uczestnicy

Najpilniejszym żądaniem było rozwiązanie Sicherheitspolizei. Powstańcy uważali, że niemiecka formacja nie może odpowiadać za porządek w okresie, w którym obie strony powinny mieć jednakowe prawo do prowadzenia kampanii plebiscytowej.

Postulaty obejmowały także:

utworzenie bardziej bezstronnej policji na obszarze plebiscytowym;
zaprzestanie represji wobec polskich działaczy i organizacji;
ochronę polskich zebrań, lokali i wydawnictw;
równouprawnienie polskiej ludności w urzędach i życiu publicznym;
zagwarantowanie swobodnej działalności przed plebiscytem.

Żądanie równouprawnienia miało wymiar szerszy niż sama obsada posterunków. Chodziło o możliwość posługiwania się językiem polskim, organizowania życia społecznego i politycznego oraz występowania za Polską bez obawy przed utratą pracy, pobiciem czy administracyjnymi szykanami.

Sześć dni, które zmieniły warunki przed głosowaniem

II powstanie śląskie trwało krótko. Jego przywódcy nie planowali nieograniczonej konfrontacji zbrojnej, lecz nacisk na władze międzysojusznicze. Kiedy najważniejsze postulaty dotyczące policji zostały przyjęte, wydano rozkaz zakończenia walk.

Powstanie wygaszono 25 sierpnia 1920 r. Bezpośrednim skutkiem było rozwiązanie Sipo i zastąpienie jej mieszaną polsko-niemiecką policją plebiscytową, znaną jako Abstimmungspolizei, czyli APO. Nowa formacja miała działać pod kontrolą władz międzysojuszniczych i ograniczać przewagę jednej strony.

Był to konkretny rezultat polityczny, ale nie oznaczał jeszcze decyzji o przyłączeniu Górnego Śląska do Polski. Powstańcy nie ustalili przebiegu przyszłej granicy, nie rozstrzygnęli plebiscytu i nie przejęli na stałe całego regionu. Te kwestie pozostawały otwarte.

Oś wydarzeń od pierwszego do trzeciego powstania

Data	Wydarzenie
16–24 sierpnia 1919 r.	I powstanie śląskie, wywołane narastającymi represjami i konfliktem społecznym.
17 sierpnia 1920 r.	Antypolskie wystąpienia w Katowicach i śmierć Andrzeja Mielęckiego.
Noc z 19 na 20 sierpnia 1920 r.	Rozpoczęcie II powstania śląskiego.
25 sierpnia 1920 r.	Zakończenie działań po przyjęciu najważniejszych postulatów policyjnych.
20 marca 1921 r.	Plebiscyt dotyczący przynależności państwowej Górnego Śląska.
Noc z 2 na 3 maja 1921 r.	Wybuch III powstania śląskiego po sporze o sposób podziału regionu.
1922 r.	Wprowadzenie uzgodnionego podziału Górnego Śląska między Polskę i Niemcy.

Każde z trzech powstań miało inny bezpośredni kontekst. Pierwsze było odpowiedzią na represje i gwałtowne konflikty społeczne. Drugie koncentrowało się na bezpieczeństwie oraz równych warunkach przed plebiscytem. Trzecie wybuchło już po głosowaniu, gdy spór dotyczył proponowanego przebiegu granicy.

Znaczenie II powstania nie polegało na zdobyciu całego regionu

Polityczne znaczenie wydarzeń z sierpnia 1920 r. wynikało z tego, że polski ruch na Górnym Śląsku pokazał zdolność do szybkiej mobilizacji i wymusił reakcję władz międzysojuszniczych. Zmiana organizacji policji nie usuwała wszystkich konfliktów, lecz ograniczała jeden z najważniejszych instrumentów niemieckiej przewagi.

Nie należy jednak przypisywać II powstaniu późniejszych rezultatów. O podziale Górnego Śląska zdecydowały dopiero plebiscyt, III powstanie, negocjacje międzynarodowe i decyzje podjęte w kolejnych miesiącach. Polska otrzymała ostatecznie znaczną część przemysłowego obszaru, ale nie był to bezpośredni skutek sześciu sierpniowych dni.

Przebieg powstań, sylwetki uczestników, miejsca walk oraz kontekst plebiscytowy dokumentuje Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach. Najbliższym kolejnym kamieniem milowym po zakończeniu II powstania pozostawał 20 marca 1921 r. — dzień plebiscytu, w którym mieszkańcy obszaru plebiscytowego mieli opowiedzieć się za Polską albo Niemcami.

Źródło: Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach

Kontekst i akcje O tym artykule

Weryfikacja źródła Kontekst historyczny

Materiał odróżnia bezpośrednie rezultaty II powstania od późniejszego plebiscytu, III powstania i podziału regionu.

Weryfikacje

Sprawdzono daty rozpoczęcia i zakończenia II powstania.
Uwzględniono rolę Alfonsa Zgrzebnioka i Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska.
Oddzielono rozwiązanie Sipo od późniejszych decyzji granicznych.
Wskazano plebiscyt jako kolejny etap chronologii.

Źródło